a. Haber Cümleleri
Haber cümleleri daha çok anlatmaya bağlı
bilgi, vermek, aydınlatmak amacıyla yazılan
metinlerde kullanılır. Burada kişinin gördüğü,
duyduğu olaylar anlatılır. Eylemin belirttiği
anlam geçmişle, şimdiyle ve gelecekle ilgili
bildirme görevi yerine getirilir. Eylem kök ve
gövdelerine çeşitli kip (zaman) ekleri
getirilerek zaman; zaman eklerinden sonra da
kişi ekleri eylemin kimin yaptığı belirtilir.
Örneğin; yazacağım yüklemi yaz-acakım,
“yaz” eylem kökü) “-acak” gelecek zaman
eki, “-ım” kişi eki (ben)dir.
Ek fiil: İsim soylu sözcüklerin sonuna gelerek,
onların yüklem olmalarını sağlayan dil
birimine ek fiil denir.
“Ahmet çalışkandır. Hepimiz arkadaşız. Hava
güzel. Çok yorgunum.” Cümleleri isim
soyludur. Bunlar eklerle çekimli hâle gelir ve
yüklem görevini yaparlar.
Ek fiil imek fiilinden doğmuştur. İdi, imiş, ise,
iken olarak ek hâline gelmiştir.
Çekimi şöyledir:
çalışkan-ım I. Tekil kişi
çalışkan – sın II. “ “
çalışkan-dır III. “ “
çalışkan-ız I. Çoğul kişi
çalışkan-sınız II. “ “
çalışkan-lar III. “ “
Ek fiil “değildir” sözcüğüyle olumsuz hâle
getirilir. Çalışkandır. Çalışkan değildir. vb.
b. Dilek, İstek, Soru Cümleleri:
* Bir dileği, bir isteği, bir emri ya da bir
gerekliliği ifade eden cümlelere dilek-istek
cümleleri denir.
* Dilek-istek cümleleri grubunda istek bildiren
cümleler, dilek-şart bildiren cümleler, soru
cümleleri, gereklilik bildiren cümleler, emir
cümleleri ile ünlem cümleleri yer alır.
Dilek-şart cümleleri: Dilek şart cümleleri fiil
kök ya da gövdesine -sa/-se ekleri getirilerek
kurulur.
“Ah bir zengin olsam.”
“Okulumu bitirsem, yüzmeyi öğrensem.”
cümlelerinde şarta bağlı bir dilek
anlatılmaktadır.